Zespół wieżowy w Stołpiu. Badania 2003-2005

Kamienna wieża w Stołpiu koło Chełma od stulecia pozostaje w kręgu zainteresowań rodzimych i obcych badaczy. I choć napisano na jej temat wiele, zagadką pozostaje kto, kiedy i w jakim celu ją wybudował. Różnice ocen chronologicznych wahają się pomiędzy X a XIV w., natomiast w kwestiach pochodzenia i funkcji - dostrzega się tu wczesnośredniowieczne baptysterium o tradycji zachodnioeuropejskiej, monastyr eremicki o proweniencji bizantyńskiej czy też gródek stożkowaty z wieżą. Zdumiewające, że wobec tak zasadniczej rozbieżności sądów ten świetnie zachowany monument pozostaje na marginesie zainteresowań naukowych. Tymczasem właściwa diagnoza na temat jego pochodzenia, chronologii i funkcji mieć może fundamentalne znaczenie dla poznania złożonych procesów kształtowania się polsko-ruskiego pogranicza.Na dobrą sprawę wieża po raz pierwszy wkracza na karty pisanej historii dopiero w XVII w., głównie, choć nie tylko, za sprawą chełmskiego dziejopisarza - biskupa unickiego Jakuba Suszy. I choć jego opinie o sakralnej (pogańskiej) funkcji tego miejsca musiały pobudzać wyobraźnię, „milczenie źródeł`` na temat wieży trwało aż po wiek XIX, od kiedy to, na kanwie zainteresowań starożytniczych, ten pomnik przeszłości coraz częściej zaczynają dostrzegać podróżnicy i miejscowi regionaliści.