Nuklearna sukcesja

„Nuklearna sukcesja” (oryg. Inheriting the Bomb) autorstwa Mariany Budjeryn to znakomita książka z pogranicza historii najnowszej i stosunków międzynarodowych, poświęcona jednemu z najbardziej brzemiennych w skutki momentów końca XX wieku.

Po rozpadzie Związku Sowieckiego na terytorium czterech nowo powstałych państw – Rosji, Ukrainy, Białorusi i Kazachstanu – znalazła się znacząca część sowieckiego potencjału nuklearnego.

Ukraina odziedziczyła trzeci co do wielkości arsenał jądrowy świata, a mimo to w ciągu kilku lat zdecydowała się całkowicie z niego zrezygnować. Budjeryn rekonstruuje proces, który doprowadził do tej decyzji – opierając się na szerokiej bazie materiałów archiwalnych oraz rozmowach z uczestnikami ówczesnych negocjacji. Pokazuje złożoną sieć nacisków dyplomatycznych, kalkulacji politycznych i sporów wewnętrznych towarzyszących narodzinom ukraińskiej państwowości.

Jednym z kluczowych wątków książki jest rola Traktatu o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej (NPT), który stał się centralnym elementem międzynarodowej architektury bezpieczeństwa po zimnej wojnie. W tym kontekście autorka analizuje również Memorandum Budapeszteńskie z 1994 roku – dokument często przedstawiany jako gwarancja bezpieczeństwa Ukrainy. Budjeryn pokazuje, że był on przede wszystkim polityczną deklaracją, a nie traktatem obronnym wyposażonym w mechanizmy egzekwowania zobowiązań.

Książka przełamuje uproszczoną narrację, według której Ukraina „sama zrezygnowała z atomu”, a denuklearyzacja była jednoznacznym sukcesem Zachodu. W ujęciu Budjeryn był to proces wielowymiarowy: uwarunkowany presją mocarstw, nadziejami na stabilność gospodarczą i międzynarodowe uznanie, a także ograniczonymi alternatywami młodego państwa. Porównanie doświadczeń Ukrainy z drogą obraną przez Białoruś i Kazachstan dodatkowo poszerza perspektywę analizy.

„Nuklearna sukcesja” nie jest publicystyczną reakcją na współczesne wydarzenia, lecz rezultatem wieloletnich badań nad postsowiecką historią nuklearną i systemem nieproliferacji. Książka stawia fundamentalne pytania o różnicę między formalnymi zobowiązaniami a realną gotowością do ponoszenia politycznych kosztów ich realizacji. Pokazuje, że decyzje uznane w latach 90. za racjonalne i stabilizujące stworzyły porządek bezpieczeństwa, którego słabości ujawniły się po latach.

Mariana Budjeryn jest badaczką bezpieczeństwa nuklearnego i polityki międzynarodowej. Pracuje jako Senior Research Associate w projekcie Managing the Atom w Belfer Center przy Harvard Kennedy School. Specjalizuje się w nieproliferacji, kontroli zbrojeń, kryzysach nuklearnych oraz postsowieckiej historii nuklearnej. Jej analizy publikowane były m.in. w Foreign Affairs, Washington PostiBulletin of the Atomic Scientists. Obecnie prowadzi badania nad zagrożeniami dla bezpieczeństwa cywilnych obiektów jądrowych w warunkach konfliktu zbrojnego.